Đặc tính sợi nylon: 6 tính chất cần nắm khi chọn sợi cho dệt kim

Nylon (polyamide) chịu mài mòn tốt nhất trong các loại xơ dệt, nhẹ với tỷ trọng khoảng 1,14, hút ẩm khoảng 4%, dễ nhuộm và bền kiềm. Điểm yếu của nó là chịu nhiệt kém hơn polyester, dễ tích tĩnh điện và nhạy với chất oxy hóa.

Với xưởng tất, xưởng dệt kim hay đội phát triển đồ lót, những đặc tính sợi nylon này quyết định nhiều việc cụ thể: chọn PA6 hay PA66, định hình ở bao nhiêu độ, nhuộm bằng hệ thuốc nào, tẩy trắng ra sao. Số liệu bên dưới là giá trị đo trên xơ, dùng để định hướng trước khi làm mẫu.

Nylon là gì, PA6 và PA66 khác nhau ở đâu?

Nylon là tên gọi quen thuộc của xơ polyamide. Polyamide có nhiều loại, nhưng mạch phân tử của chúng đều nối với nhau bằng liên kết amide (-CO-NH-). Ngoài cái tên nylon, vật liệu này từng được bán với tên thương mại Capron. Đây cũng là loại xơ tổng hợp ra đời sớm nhất thế giới.

Trong sản xuất sợi, hai loại phổ biến là nylon 6 (PA6) và nylon 66 (PA66). Chúng giống nhau ở liên kết amide nhưng khác nhau về điểm nóng chảy, khả năng chịu nhiệt và một phần ở độ hút ẩm. Vì vậy, trên phiếu thông số nên ghi rõ PA6 hay PA66 thay vì chỉ ghi “nylon”. Bài so sánh sợi nylon 6 và nylon 66 theo độ bền và cảm giác tay phân tích kỹ hơn cách chọn giữa hai loại.

1. Vì sao nylon chịu mài mòn tốt hơn polyester và cotton?

Nylon và polyester giống nhau ở nhiều điểm. So với polyester, nylon khác ở năm chỗ, và chỗ nào cũng ảnh hưởng đến việc chọn sợi:

  • Chịu nhiệt kém hơn.
  • Nhẹ hơn.
  • Hút ẩm nhiều hơn và dễ nhuộm hơn.
  • Bền hơn, chịu mài mòn và chịu mỏi tốt hơn.
  • Dễ biến dạng hơn, nhưng hồi phục tốt và đàn hồi cao.

Mô đun ban đầu của nylon thấp hơn polyester khoảng 2–3 lần. Khi chịu cùng một lực, nylon giãn nhiều hơn và kém cứng cáp hơn. Bù lại, chính độ giãn dài lớn này giúp nylon chịu va đập và cọ xát rất tốt.

Trong các loại xơ dệt, nylon có độ bền mài mòn cao nhất, gấp khoảng 10 lần cotton và 20 lần len. Bảng 1 ghi số lần ma sát cho đến khi xơ đứt.

Loại xơĐộ mảnh (tex)Quy đổi (denier)KhôƯớt
Nylon0,5≈ 4,58.8008.800
Polyester0,22≈ 2,01.9801.870
Viscose0,22≈ 2,088028

Mẫu nylon trong bảng thô hơn hai mẫu còn lại (1 tex = 9 denier), nên bảng chỉ nên đọc như một xu hướng. Cột ướt mới là chỗ đáng xem kỹ: nylon vẫn giữ 8.800 lần, còn viscose tụt từ 880 xuống 28 lần.

Áp dụng vào tất và hàng dệt kim

Tất màu kem có gót và mũi gia cố bằng sợi nylon màu xanh cổ vịt

Ở tất thể thao, gót và mũi là hai vùng chịu ma sát nhiều nhất. Nếu muốn tăng độ bền ở đây, có thể thử pha hoặc gia cố sợi nylon trên máy dệt vớ, rồi so mẫu với phương án đang dùng. Kết quả nên đo trên vải hoặc chiếc tất hoàn chỉnh, ví dụ bằng phép kiểm tra độ bền mài mòn của vải bằng máy Martindale, vì số lần ma sát của từng xơ chưa phản ánh được cấu trúc dệt.

2. Nylon nhẹ đến mức nào?

Trong bốn loại xơ tổng hợp chính là polyester, nylon, acrylic và vinylon, nylon nhẹ nhất với tỷ trọng khoảng 1,14. Nhẹ mà bền, nylon được dùng làm vật liệu cho công việc trên cao hoặc leo núi. Từ cùng loại polymer này có thể làm dây thừng, lưới đánh cá, kéo thành sợi mảnh hoặc sản xuất xơ rỗng.

Ở hàng dệt kim, tỷ trọng chỉ là một phần của bài toán. Định lượng vải còn phụ thuộc chi số, cấu trúc dệt và hoàn tất. Muốn so độ nhẹ giữa hai phương án sợi, cách chắc nhất là dệt cùng một cấu trúc rồi đem cân.

3. Nylon chịu nhiệt ra sao và định hình ở bao nhiêu độ?

Trong các đặc tính sợi nylon, nhiệt là yếu tố phải kiểm soát chặt nhất khi gia công. Trong không khí nóng trên 100°C, xơ mất bền rõ rệt vì phân tử bị oxy hóa và đứt mạch. Nếu gia nhiệt trong môi trường không có oxy, mức giảm bền lại rất nhỏ.

Chiều ngược lại cũng đúng: nhiệt độ càng thấp, nylon càng bền, do phân tử chuyển động yếu đi và lực liên kết giữa chúng mạnh hơn. Ở nhiệt độ phòng, xơ ngắn nylon đạt 57,33–66,15 cN/tex, sợi filament cường lực đạt khoảng 83,8 cN/tex, cao gấp 2–3 lần cotton.

Nhiệt độ tăng còn làm nylon co lại. Càng gần điểm nóng chảy, xơ co càng mạnh và chuyển sang màu vàng.

Hạng mụcNylon 6Nylon 66
Nhiệt độ hóa thủy tinh (°C)35–6040–60
Điểm hóa mềm (°C)170235
Điểm nóng chảy (°C)215–220250–265
Định hình bằng không khí nóng (°C)190220
Định hình bằng hơi nước (°C)127130
Nhiệt độ là ủi tối đa (°C)150180
Giặt tối đa – vải định hình bằng không khí nóng (°C)3060
Giặt tối đa – vải định hình bằng hơi nước (°C)7290
Nhiệt độ sử dụng an toàn tối đa (°C)90–95128–130

Đọc bảng khi định hình và hoàn tất

PA66 có mốc nhiệt cao hơn PA6 ở gần như mọi hạng mục, chênh nhiều nhất ở điểm hóa mềm (235°C so với 170°C). Dòng hay bị bỏ qua là nhiệt độ giặt tối đa, vì nó phụ thuộc vào cách vải đã được định hình. Vải PA6 định hình bằng không khí nóng chỉ nên giặt tối đa 30°C; nếu định hình bằng hơi nước, con số này lên 72°C.

Với tất nylon định hình hơi sau khi dệt, bảng gợi ý mốc khoảng 127°C cho PA6 và 130°C cho PA66. Khi tất có spandex hoặc xơ pha khác, thông số thực tế cần chạy thử trên đúng máy và đúng mã sợi, vì mỗi thành phần có ngưỡng chịu nhiệt riêng.

4. Vì sao nylon dễ tích tĩnh điện?

Nylon dẫn điện rất kém. Khi sợi cọ xát với chi tiết máy trong quá trình sản xuất, tĩnh điện dễ tích lại trên bề mặt. Độ dẫn điện của nylon tăng theo hàm mũ khi độ ẩm tương đối tăng. Với nylon 66, đi từ 0 lên 100% RH, độ dẫn điện tăng khoảng 106 lần.

Đó là lý do vải nylon thường được phun ẩm hoặc tăng ẩm trong gia công. Ở xưởng dệt kim, giữ độ ẩm phòng dệt ổn định vào mùa khô là cách đơn giản để sợi chạy êm hơn và ít bám bụi.

5. Nylon hút ẩm và nhuộm màu thế nào?

Hút ẩm cao nhất nhóm tổng hợp, chỉ sau vinylon

Về bản chất, nylon là xơ kỵ nước. Tuy vậy, phân tử của nó có nhiều nhóm amide ưa nước yếu, hai đầu mạch còn có nhóm -NH2 và -COOH ưa nước. Nhờ đó nylon hút ẩm tốt hơn mọi xơ tổng hợp khác, trừ vinylon. PA6 còn sót một lượng chất phân tử thấp nên hút ẩm nhỉnh hơn PA66 một chút.

Loại xơHút ẩm (%)Loại xơHút ẩm (%)
Cotton7–8Tơ tằm10
Cotton mercerizedđến 12Nylon 664,2
Viscose12–13Nylon 64
Acetate6Polyester0,4
Len14Acrylic (polyacrylonitrile)0,9–2,0
Vinylon5––

Nylon nằm ở khoảng giữa: hút ẩm gấp khoảng 10 lần polyester nhưng chỉ bằng khoảng một nửa cotton. Một số bảng tra khác ghi độ hồi ẩm của nylon khoảng 4,5% và cotton 8,5%. Chênh lệch thường đến từ điều kiện đo hoặc cách tính, nên khi so sánh hãy dùng số liệu cùng điều kiện.

Vì sao vải nylon dài ra sau khi hút ẩm?

Hút ẩm xong, nylon cũng trương nở như nhiều loại xơ khác. Điểm khác là mức trương nở theo chiều dọc và chiều ngang gần như bằng nhau. Lớp vỏ ngoài của xơ có thể đã hạn chế trương nở theo mặt cắt, trong khi theo chiều dài, các đoạn phân tử ở vùng vô định hình duỗi ra nhiều hơn. Kết quả là vải nylon dài ra sau khi hút ẩm, nên khi duyệt mẫu cần đo kích thước cả lúc khô lẫn sau giặt.

Nylon nhuộm được bằng những loại thuốc nhuộm nào?

Ba cone sợi nylon nhuộm màu xanh cổ vịt, xanh rêu, xanh nhạt và mẫu vải dệt kim cùng màu

Nylon nhuộm khó hơn xơ thiên nhiên nhưng dễ hơn phần lớn xơ tổng hợp. Phân tử có nhiều đoạn -CH2– kỵ nước nên nhuộm được bằng thuốc nhuộm phân tán. Đầu mạch có nhóm amin (-NH2) và carboxyl (-COOH), trong mạch có nhóm imin (-NH-), nên nylon còn nhuộm giống len:

  • Trong môi trường axit, phân tử mang điện tích dương và nhuộm được bằng thuốc nhuộm anion, phổ biến nhất là thuốc nhuộm axit.
  • Trong môi trường kiềm, phân tử mang điện tích âm và nhuộm được bằng thuốc nhuộm cation. Cách này cho độ bền màu giặt xà phòng và độ bền màu ánh sáng kém nên ít được dùng.

PA6 và PA66 có thể lên màu khác nhau, nên lab dip cần làm trên đúng loại sợi hoặc vải nền của đơn hàng. Những điểm cần khóa trước khi duyệt màu có trong bài kiểm soát lỗi màu khi nhuộm nylon. Nếu đơn hàng có chỉ tiêu bền màu giặt, hai bên nên chốt phương pháp thử ngay từ đầu, chẳng hạn tiêu chuẩn ISO 105-C06 về độ bền màu khi giặt, và ghi rõ kết quả “cấp 4” thuộc phép thử nào.

6. Nylon phản ứng thế nào với kiềm, axit và chất tẩy?

Nylon khá ổn định về hóa học, nhất là khả năng chịu kiềm. Ngâm trong dung dịch NaOH 10% ở 85°C suốt 10 giờ, độ bền của xơ chỉ giảm khoảng 5%.

Với axit thì khác. Nhóm amide là phần dễ phản ứng nhất trong phân tử và có thể bị thủy phân. Axit cắt ngắn mạch phân tử, làm giảm độ trùng hợp của xơ. Nước trên 150°C cũng gây thủy phân, và cả axit lẫn nhiệt đều thúc đẩy phản ứng này.

Chất oxy hóa mạnh như bột tẩy (clorua vôi), natri hypoclorit hay hydro peroxit làm đứt mạch phân tử, giảm độ bền và khiến vải dễ ngả vàng sau khi tẩy. Khi cần tẩy trắng nylon, ngành thường dùng natri clorit (NaClO2) hoặc chất tẩy khử. Nếu sản phẩm pha nylon với xơ khác và có bước tẩy trắng, nên trao đổi với xưởng nhuộm về hệ chất tẩy trước khi chạy mẫu.

Từ đặc tính sợi nylon đến các điểm cần xác nhận khi làm mẫu

Bảng dưới gom sáu đặc tính sợi nylon ở trên. Cột giữa là số liệu của xơ, cột cuối là việc cần kiểm tra trên mẫu thật.

Đặc tínhSố liệu của xơCần kiểm tra trên mẫu
Độ bền mài mònGấp ~10 lần cotton, ~20 lần lenMài mòn trên vải hoặc thành phẩm, nhất là gót và mũi tất
Tỷ trọng~1,14Định lượng vải thực tế sau dệt và hoàn tất
Chịu nhiệtNóng chảy: PA6 215–220°C, PA66 250–265°CNhiệt độ định hình, độ co, hiện tượng ngả vàng
Tĩnh điệnĐộ dẫn điện tăng mạnh theo độ ẩmĐộ ẩm xưởng, tình trạng sợi khi chạy máy
Hút ẩm – nhuộm màuPA66 4,2%, PA6 4% (65% RH, 20°C)Lab dip trên đúng mã sợi, độ bền màu, kích thước khi ướt
Hóa họcNaOH 10%, 85°C, 10 giờ: giảm bền ~5%Hệ chất tẩy, pH và nhiệt trong nhuộm – hoàn tất

Câu hỏi thường gặp về đặc tính sợi nylon

Nylon có bền hơn polyester không?

Có, nếu xét độ bền, độ chịu mài mòn và độ chịu mỏi. Đổi lại, nylon chịu nhiệt kém hơn và giãn nhiều hơn khi chịu cùng một lực.

Sợi nylon hút ẩm có tốt không?

Tốt hơn hầu hết xơ tổng hợp, chỉ sau vinylon: khoảng 4–4,2% ở 65% RH, 20°C. Con số này vẫn thấp hơn nhiều so với cotton, viscose hay len.

Sợi nylon thường ghi chi số theo hệ nào?

Sợi nylon filament thường ghi theo denier (D), số càng lớn thì sợi càng thô. Khi cần đổi đơn vị, dùng 1 tex = 10 dtex = 9 denier; nếu so với sợi hệ cotton, có thể quy đổi gần đúng D ≈ 5315 ÷ Ne.