Kéo giãn xơ polyester không chỉ làm bó filament dài và mảnh hơn. Quá trình này sắp xếp lại các đoạn mạch phân tử, từ đó làm thay đổi khả năng chịu kéo của xơ. Vì vậy, tỷ số kéo giãn thường được đọc cùng mức định hướng, độ kết tinh, độ bền và độ giãn đứt.
Năm chỉ tiêu này liên quan với nhau nhưng không thay đổi theo một quy luật duy nhất. Cùng tỷ số kéo, hai bó tow vẫn có thể cho kết quả khác nếu nhiệt độ hoặc trạng thái ban đầu khác nhau. Muốn hiểu phiếu công nghệ, cần nối thông số máy với cấu trúc và kết quả đo.

Kéo giãn xơ polyester diễn ra ở công đoạn nào?
Trong tuyến sản xuất xơ polyester ngắn, các filament liên tục được gom thành bó lớn, gọi là tow. Bó tow được kéo giãn rồi cắt ngắn; xử lý nhiệt và tạo quăn được bố trí theo cấu hình dây chuyền.
Đây là công đoạn tạo nguyên liệu xơ, khác với kéo sợi từ xơ ngắn đã cắt. Phân biệt polyester filament và xơ ngắn giúp tránh nhầm hai giai đoạn sản xuất.
Với PET tạo xơ ở tốc độ thấp, cấu trúc ban đầu có thể ít định hướng và ít kết tinh. Tăng tốc độ cuốn hoặc thay điều kiện làm nguội có thể làm trạng thái này đổi khác. Khả năng kéo tiếp vì thế cần được xem từ chính bó tow đầu vào.
Mục tiêu kéo giãn là đạt độ mảnh và tính chất phù hợp cho các công đoạn sau. Xơ dùng kéo sợi cần chịu được chải, kéo giãn và các tác động cơ học. Với vật liệu nhồi, còn phải xét độ quăn, độ phồng và khả năng hồi phục.
Tỷ số kéo giãn được tính thế nào?
Ở một vùng kéo liên tục, cặp lô phía sau chạy nhanh hơn cặp lô cấp phía trước. Chênh lệch tốc độ làm vật liệu dài ra. Khi vật liệu không trượt đáng kể, tỷ số kéo giãn danh nghĩa được tính như sau:
λ = V₂ / V₁
- λ: tỷ số kéo giãn, không có đơn vị.
- V₁: tốc độ bề mặt lô cấp vào vùng kéo.
- V₂: tốc độ bề mặt lô đưa vật liệu ra khỏi vùng kéo.
Ví dụ tính toán: V₁ là 100 m/phút, V₂ là 420 m/phút thì λ bằng 4,2. Hai tốc độ phải dùng cùng đơn vị; kết quả mô tả mức kéo giãn, không phải hệ số tăng độ bền.
Với nhiều vùng kéo nối tiếp, tỷ số tổng được xác định từ tốc độ đầu và cuối. Khi các vùng nối tiếp trực tiếp, có thể nhân tỷ số từng vùng để tính tổng. Hai vùng 2 lần và 2,1 lần cho tỷ số tổng 4,2 lần.
Cách phân bổ vẫn quan trọng: kéo nhiều ở cấp đầu khác với dành nhiều biến dạng cho cấp sau. Nhiệt độ và thời gian vật liệu đi qua từng vùng cũng cần được ghi cùng tỷ số.
Ở trạng thái ổn định, nếu lưu lượng khối lượng được bảo toàn, độ mảnh theo dtex giảm gần theo nghịch đảo λ. Quan hệ này giải thích xơ nhỏ đi khi kéo. Nó chưa cho biết các đoạn mạch bên trong đã sắp xếp đến mức nào.
Định hướng phân tử thay đổi ra sao?
Trong phần cấu trúc ít định hướng, nhiều đoạn mạch còn cuộn và nằm lệch trục xơ. Khi chịu kéo, chúng xoay và duỗi gần hướng kéo hơn, giúp tải trọng được truyền dọc cấu trúc hiệu quả hơn.
Quá trình này không biến toàn bộ phân tử thành các đường thẳng hoàn toàn. PET có nhiều vùng cấu trúc, với mức trật tự và khả năng chuyển động khác nhau. Các đoạn mạch ngoài tinh thể cũng có thể định hướng rõ.
Cần phân biệt định hướng mạch với sự hình thành tinh thể. Một vùng đã định hướng có thể chưa có cấu trúc tinh thể hoàn chỉnh. Đây là lý do không nên dùng độ kết tinh để thay cho mọi thông tin về định hướng.
Ba thông tin thường được dùng để đánh giá
- Định hướng vùng tinh thể: hướng sắp xếp trục tinh thể so với trục xơ.
- Định hướng vùng vô định hình: mức sắp xếp các đoạn mạch ngoài tinh thể.
- Độ lưỡng chiết: đáp ứng quang học được dùng để hỗ trợ đánh giá cấu trúc định hướng.
Độ lưỡng chiết chịu ảnh hưởng của các phần cấu trúc, nên việc suy ra định hướng cần mô hình và dữ liệu phù hợp. Không nên coi nó là trung bình cộng đơn giản của hai mức định hướng còn lại.
Kết tinh liên quan đến kéo giãn ra sao?
Khi được sắp xếp thuận lợi, các đoạn mạch có thể tham gia hình thành vùng tinh thể. Trong kéo nóng, biến dạng và nhiệt cùng tác động lên cấu trúc. Mức thay đổi còn tùy thời gian xử lý và trạng thái trước kéo.
| Quá trình | Yếu tố thúc đẩy | Điểm cần phân biệt |
|---|---|---|
| Kết tinh do nhiệt | Chuyển động của mạch dưới tác động nhiệt và thời gian | Gia nhiệt không tự tạo mức định hướng dọc trục cao |
| Kết tinh do biến dạng | Sự sắp xếp mạch khi vật liệu chịu kéo | Kết quả tùy nhiệt độ, tốc độ biến dạng và cấu trúc đầu vào |
Vùng tinh thể hạn chế chuyển động của một phần mạch và cùng tham gia chịu tải. Những đoạn mạch nối giữa các vùng giúp truyền lực trong mạng cấu trúc. Độ bền vì thế đến từ cách các phần phối hợp, không chỉ từ tỷ lệ tinh thể.
Độ kết tinh tăng cũng chưa đủ để khẳng định xơ sẽ co ít hơn. Định hướng phần vô định hình và trạng thái ứng suất vẫn có vai trò. Gia nhiệt tiếp có thể làm mạch thư giãn hoặc tái sắp xếp.
Cơ chế này cũng liên quan đến định hình nhiệt polyester ở cấp độ vải. Tuy nhiên, nhiệt định hình vải và kéo giãn tow là hai công đoạn khác nhau. Không lấy điều kiện của công đoạn này áp trực tiếp cho công đoạn kia.
Nhiệt độ và vùng co thắt tiết diện khi kéo
Nhiệt giúp mạch chuyển động dễ hơn, vừa hỗ trợ biến dạng, vừa tạo cơ hội cho mạch đã duỗi co hồi. Cân bằng giữa sắp xếp và thư giãn quyết định phần cấu trúc được giữ lại.
Vì vậy, nhiệt độ và điều kiện kéo giãn PET cần được xét cùng tỷ số kéo. Giữ tỷ số nhưng tăng cả hai tốc độ lô có thể làm thời gian gia nhiệt thay đổi. Tốc độ biến dạng cũng cần được xem xét.
Trong vùng kéo, tiết diện đôi khi giảm tập trung tại một đoạn hẹp. Hiện tượng này gọi là co thắt tiết diện, hay necking. Vùng biến dạng có thể lan truyền dọc vật liệu và không tự động đồng nghĩa với một khuyết tật.
Điểm cần theo dõi là quá trình có ổn định và tạo xơ đồng đều hay không. Phần kéo chưa đủ hoặc dao động lực kéo có thể làm tính chất phân tán. Tỷ số cài đặt không phản ánh đầy đủ sự khác nhau giữa từng đoạn xơ.
Kéo nhiều cấp là một cách phân bổ biến dạng và nhiệt giữa các vùng. Số cấp cùng mức kéo từng cấp cần phù hợp với bó tow đầu vào. Chỉ tăng tỷ số tổng chưa chắc xử lý được nguyên nhân kéo không đều.
Độ bền tăng thường đi cùng độ giãn giảm
Trong khoảng gia công thích hợp, tăng kéo giãn thường làm cấu trúc định hướng hơn. Các mạch nối giúp truyền lực và phần có thể duỗi thêm giảm, nên độ bền thường tăng còn độ giãn đứt giảm.
Xu hướng này có giới hạn. Kéo quá mức gây tổn thương có thể làm độ bền ngừng tăng hoặc giảm. Bởi vậy, mức kéo phù hợp được chọn theo kết quả xơ, không chỉ theo khả năng tăng tốc độ lô.
Cũng cần tách lực đứt khỏi độ bền kéo riêng. Lực đứt có thể ghi bằng cN; chia cho độ mảnh dtex sẽ được độ bền kéo riêng theo cN/dtex. So hai xơ khác độ mảnh bằng lực đứt đơn thuần có thể dẫn đến nhận xét sai.
ISO 5079:2020 về thử lực đứt và độ giãn đứt xơ đơn quy định phương pháp thử trong phạm vi áp dụng. Khi so kết quả, cần thống nhất trạng thái mẫu và điều kiện thử. Kết quả của xơ đơn không thay thế phép thử sợi hay vải.
Đọc năm chỉ tiêu theo cùng một cấu hình
| Chỉ tiêu | Thông tin cung cấp | Dữ liệu cần đối chiếu |
|---|---|---|
| Tỷ số kéo giãn | Mức kéo danh nghĩa trong vùng hoặc toàn tuyến | Tốc độ lô, nhiệt độ và phân bổ từng cấp |
| Mức định hướng | Mức sắp xếp cấu trúc theo hướng xét | Phần cấu trúc được đo và phương pháp xác định |
| Độ kết tinh | Tỷ lệ phần tinh thể theo phép đo | Lịch sử nhiệt và cách phân tích |
| Độ bền kéo riêng | Lực đứt tính theo độ mảnh | Đơn vị, điều kiện thử và mức phân tán |
| Độ giãn đứt | Mức kéo dài tương đối đến khi đứt | Điều kiện thử và mục tiêu sử dụng |
Với xơ kéo sợi, độ bền và độ giãn cần phù hợp chải, kéo giãn và tạo sợi. Với xơ nhồi, độ phồng và hồi phục còn liên quan đến mặt cắt, độ quăn và hoàn tất. Không thể chọn cả hai nhóm chỉ bằng một tỷ số kéo.
Khi thử thay tỷ số, hãy giữ các điều kiện còn lại ổn định và lưu cấu hình từng lần. Đối chiếu độ mảnh, độ bền, độ giãn cùng độ co nhiệt sau một quy trình thống nhất. Giá trị trung bình cần đi kèm mức phân tán để nhận diện lô không đều.
Kéo giãn xơ polyester là bước điều chỉnh cấu trúc và tính chất, trong đó tỷ số kéo giữ vai trò quan trọng. Nó cần được đọc cùng nhiệt độ, biến dạng và trạng thái nguyên liệu. Khi trao đổi mẫu, hãy nêu độ mảnh, chiều dài cắt, độ bền, độ giãn và ứng dụng cần đạt.



