Trong các câu hỏi về thị trường Đông Nam Á mà chúng tôi nhận được từ khách, Indonesia xuất hiện ngày càng nhiều. Lý do dễ hiểu. Đây là nền dệt may có chuỗi sản xuất gần như đầy đủ, từ kéo sợi đến may mặc. Nước này còn sở hữu một thị trường nội địa rất lớn.
Với nhà máy sợi và khách mua vải ở Việt Nam, hiểu rõ ngành dệt may Indonesia rất cần thiết. Nó giúp đánh giá đúng đối thủ, đối tác và cơ hội. Indonesia mang hai ý nghĩa cùng lúc. Một mặt, đây là nguồn cung vải cơ bản trong khu vực. Mặt khác, đây cũng là thị trường tiêu thụ sợi chức năng mà nguồn trong nước chưa đáp ứng được.
Khác với Việt Nam hay Campuchia vốn thiên về gia công xuất khẩu, Indonesia đứng vững nhờ sức mua trong nước. Hơn một nửa sản lượng phục vụ tiêu dùng nội địa. Điều này tạo ra một nhịp đặt hàng khác hẳn, ít phụ thuộc vào đơn hàng nước ngoài hơn.
Ngành dệt may Indonesia còn có một điểm riêng mà ít nước láng giềng có được. Đó là nguồn nguyên liệu tự nhiên ngay tại chỗ. Từ bông, đay đến xơ cọ dầu và mủ cao su, nền nguyên liệu rất dồi dào. Nó nuôi được các nhà máy kéo sợi trong nước quanh năm.
Nguyên liệu tự nhiên và hóa sợi: tự chủ ở mức cơ bản
Indonesia trồng bông và đay với sản lượng tương đối ổn định. Nguồn này đủ cung cấp cho các nhà máy kéo sợi trong nước. Hai nguyên liệu đặc trưng hơn là xơ cọ dầu và mủ cao su. Chúng được dùng rộng rãi cho vải nội thất và vải công nghiệp.
Xơ cọ dầu và mủ cao su không chỉ dừng ở mức nguyên liệu thô. Chúng được kéo thành sợi dùng cho nệm, thảm, vải bọc ghế và vải kỹ thuật. Phân khúc này ít cạnh tranh trực tiếp với sợi may mặc. Đổi lại, đây là chỗ Indonesia khó bị thay thế. Hai loại nguyên liệu này gắn với ngành cọ dầu và cao su vốn rất mạnh của nước này.
Về hóa sợi, ngành hóa dầu trong nước sản xuất được polyester và nylon thông thường. Nhờ đó, các loại sợi cơ bản có mức tự chủ khá cao. Indonesia không phải nhập toàn bộ vải nền như một số nước trong khu vực.
Phần còn thiếu nằm ở phân khúc cao cấp. Sợi kháng khuẩn, sợi đàn hồi cao và sợi carbon vẫn phải nhập từ Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc. Thuốc nhuộm và phụ gia cao cấp cũng vậy. Sợi len và cashmere thì nhập toàn bộ, nên vải len cao cấp hầu như không được sản xuất trong nước.
Từ phía cung ứng, chúng tôi thấy đây chính là khoảng trống mà nguồn sợi bên ngoài có thể bù vào. Khi khách ở Indonesia cần sợi chức năng hoặc sợi pha cao cấp, họ thường phải tìm nguồn nhập thay vì đặt trong nước.
Cụm công nghiệp theo vùng và sản xuất hướng nội địa
Hoạt động sản xuất tập trung chủ yếu ở đảo Java. Jakarta và Bandung là trung tâm dệt, in và thời trang, nơi tập trung các thương hiệu may mặc. Trung Java và Surabaya là khu vực kéo sợi bông quy mô lớn. Sumatra nghiêng về sơ chế đay và xơ cọ dầu.
Chuỗi sản xuất trải đủ các công đoạn. Kéo sợi, dệt thoi, dệt kim, nhuộm in, may mặc. Cả vải nội thất và vải công nghiệp. Đây là cấu trúc khá hiếm trong khu vực. Phần lớn nước láng giềng chỉ mạnh ở một vài khâu.
Điểm khác biệt lớn nhất so với chuỗi cung ứng dệt may Việt Nam và Campuchia là hướng phục vụ. Hơn một nửa công suất phục vụ người tiêu dùng trong nước. Dân số đông giữ cho nhu cầu quần áo, rèm, thảm và đồng phục lao động ổn định quanh năm. Lớp cầu nội địa này đóng vai trò như tấm đệm khi đơn hàng xuất khẩu biến động.
Bên cạnh các nhà máy lớn, Indonesia còn giữ nhiều xưởng gia đình nhỏ. Họ làm batik, loại vải nhuộm sáp đặc trưng. Kỹ thuật này phủ sáp lên vải theo hoa văn rồi nhuộm, lặp lại nhiều lần để tạo nhiều lớp màu. Nó đòi hỏi tay nghề và thời gian, nên giá trị nằm ở tính thủ công. Batik đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể, tạo bản sắc riêng cho ngành dệt Indonesia.
Với khách mua sợi ở Việt Nam, cách nhìn vào Indonesia nên khác với cách nhìn vào một thị trường gia công thuần túy. Nước này vừa là nơi tiêu thụ, vừa là nơi cung ứng. Hai vai trò này đôi khi đan xen trong cùng một khách hàng.
Thương mại: vải cơ bản và may mặc song hành
Nhờ chính sách thương mại tự do trong ASEAN, sợi bông và vải mộc của Indonesia xuất nhiều sang các nhà máy may ở Campuchia và Myanmar. Thành phẩm may mặc thì đi châu Âu, Mỹ và Trung Đông.
Với một nhà máy may ở Campuchia, mua sợi bông từ Indonesia có thể nhanh và rẻ hơn. Lý do là khoảng cách gần và thuế ưu đãi. Đây là lý do sợi bông và vải mộc Indonesia chảy đều sang các nước láng giềng.
Logic chuỗi cung ứng ở đây khá rõ. Vải cơ bản và vải trung cấp tự sản xuất để dùng trong nước và bán cho nước láng giềng. Vải chức năng cao cấp được nhập về, sau đó gia công thành may mặc rồi xuất khẩu. Mô hình này gần với ngành dệt may Bangladesh ở chỗ dựa vào may mặc để đẩy hàng ra ngoài. Dù vậy, cấu trúc nội địa của hai nước khác nhau.
Batik là một mảng xuất khẩu khác biệt. Loại vải này đi theo hướng văn hóa và sáng tạo, chứ không phải sản phẩm may mặc giá rẻ. Vì vậy nó có lợi thế cạnh tranh riêng trên thị trường quốc tế.
Nhìn chung, hàng xuất khẩu của Indonesia chủ yếu là may mặc bình dân, vải nội thất và vải bao bì từ đay. Vải thời trang cao cấp chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong cơ cấu xuất khẩu. Đây cũng là chỗ để nguồn sợi cao cấp từ bên ngoài đi vào. Cơ hội nằm ở phân khúc mà Indonesia đang muốn leo lên.
Điểm mạnh, điểm yếu và hướng phát triển
Điểm mạnh
- Nguồn nguyên liệu tự nhiên đa dạng và nghề batik đặc trưng.
- Dân số đông tạo thị trường nội địa vững, giảm rủi ro khi đơn hàng nước ngoài biến động.
- Sợi hóa học và sợi bông cơ bản tự chủ được, không phải nhập toàn bộ vải nền.
- Thuế quan trong ASEAN giúp vải lưu thông trong khu vực dễ dàng hơn.
Điểm yếu cần tính trước
Phần yếu cũng không nhỏ. Chuỗi sản xuất vẫn dừng ở phân khúc trung và thấp, thiếu vải chức năng cao cấp. Thiết bị nhuộm in đã cũ, áp lực xử lý nước thải lớn. Điện không ổn định, thường hạn chế quy mô sản xuất. Những đợt cắt điện có thể làm gián đoạn dây chuyền nhuộm và ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian giao hàng. Mức tự động hóa thấp, phụ thuộc nhiều vào lao động, trong khi nhân lực kỹ thuật cao trong ngành cũng khan hiếm.
Điện không ổn định là điểm cần tính trước khi đặt hàng từ Indonesia. Nếu thời gian giao hàng là yếu tố quyết định, nên hỏi kỹ nhà cung cấp về kế hoạch sản xuất và phương án dự phòng.
Hướng phát triển và vị trí trong ASEAN
Về dài hạn, Indonesia hướng tới nâng cấp dây chuyền nhuộm in xanh. Nước này cũng muốn mở rộng sợi tái chế. Batik được đưa ra thị trường quốc tế, và giảm bớt phụ thuộc vào may mặc giá rẻ. Đây là hướng đi quen thuộc với nhiều nền dệt may đang muốn leo lên phân khúc cao hơn.
Trong bức tranh Đông Nam Á, Thái Lan và Indonesia đều có chuỗi dệt may đầy đủ. Thái Lan nghiêng về cung cấp vải ra bên ngoài, còn Indonesia đứng vững nhờ nội địa rộng lớn. Hai thị trường bổ sung cho nhau thay vì cạnh tranh trực diện. Cả hai đều nằm trong tầm quan tâm của khách mua sợi trong khu vực.
