Độ hồi ẩm và hàm lượng ẩm có giống nhau không?
Trong dệt may, xơ, sợi và vải luôn chứa một lượng nước nhất định. Lượng nước này thay đổi theo loại xơ, nhiệt độ, độ ẩm không khí, thuốc nhuộm, chất hoàn tất và thời gian lưu kho.
Độ hồi ẩm sợi và hàm lượng ẩm thường bị dùng lẫn với nhau. Hai chỉ tiêu đều liên quan đến nước trong vật liệu, nhưng dùng mẫu số khác nhau.
Độ hồi ẩm, tiếng Anh là moisture regain, lấy khối lượng khô làm cơ sở. Chỉ tiêu này thường dùng để tính khối lượng quy ước và khối lượng thương mại của vật liệu dệt.
Hàm lượng ẩm, tiếng Anh là moisture content, lấy khối lượng mẫu ban đầu làm cơ sở. Chỉ tiêu này cho biết trong khối lượng hiện tại của mẫu có bao nhiêu phần là nước.
Với cùng một mẫu, độ hồi ẩm luôn lớn hơn hàm lượng ẩm vì khối lượng khô nhỏ hơn khối lượng mẫu ban đầu.

Công thức tính độ hồi ẩm và hàm lượng ẩm
Gọi:
- mw: khối lượng mẫu ở trạng thái ban đầu hoặc trạng thái nhận được.
- md: khối lượng mẫu sau khi sấy đến khối lượng ổn định.
- mwater: khối lượng nước trong mẫu.
Khối lượng nước được tính như sau:
mwater = mw − md
Công thức độ hồi ẩm
Độ hồi ẩm (%) = (mw − md) ÷ md × 100
Công thức này dùng khối lượng khô làm mẫu số. Độ hồi ẩm thường được dùng trong tính toán thương mại và quy đổi khối lượng vật liệu dệt.
Công thức hàm lượng ẩm
Hàm lượng ẩm (%) = (mw − md) ÷ mw × 100
Công thức này dùng khối lượng mẫu ban đầu làm mẫu số. Không nên dùng công thức của độ hồi ẩm để báo cáo hàm lượng ẩm.
Mối quan hệ giữa hai chỉ tiêu
Nếu gọi độ hồi ẩm là R và hàm lượng ẩm là M, có thể quy đổi như sau:
M (%) = R ÷ (100 + R) × 100
R (%) = M ÷ (100 − M) × 100
Ví dụ, mẫu có độ hồi ẩm 8,5% thì hàm lượng ẩm tương ứng khoảng 7,83%. Hai con số này không thể thay thế cho nhau trong báo cáo kiểm tra.
Độ hồi ẩm quy định và khối lượng quy ước là gì?
Vật liệu dệt trong giao nhận thường không ở cùng một trạng thái ẩm. Nếu chỉ dùng khối lượng cân thực tế, kết quả có thể thay đổi theo thời tiết, khu vực lưu kho và thời điểm cân.
Để tạo cơ sở thương mại thống nhất, ngành dệt sử dụng độ hồi ẩm quy định cho từng nhóm vật liệu. Giá trị này còn được gọi là độ hồi ẩm thương mại hoặc độ hồi ẩm quy ước.
Độ hồi ẩm quy định không nhất thiết bằng độ hồi ẩm thực tế của từng lô hàng. Đây là giá trị được thống nhất để tính khối lượng, giao hàng và thanh toán.
Khối lượng vật liệu sau khi cộng phần ẩm theo giá trị quy định được gọi là khối lượng quy ước hoặc conditioned weight.
Công thức là:
Khối lượng quy ước = Khối lượng khô × (1 + Độ hồi ẩm quy định ÷ 100)
ASTM D1909 cũng mô tả commercial moisture regain là giá trị dùng để xác định khối lượng thương mại của xơ dệt khi mua bán theo khối lượng.
Một số độ hồi ẩm quy định thường gặp
Bảng dưới đây chỉ mang tính tham khảo. Giá trị dùng khi nghiệm thu hoặc thanh toán phải theo tiêu chuẩn, hợp đồng và dạng vật liệu cụ thể.
| Vật liệu | Độ hồi ẩm quy định tham khảo |
|---|---|
| Bông | 8,5% |
| Len | Khoảng 15% |
| Lụa | Khoảng 11% |
| Viscose | Khoảng 13% |
| Acetate | Khoảng 7% |
| Nylon hoặc polyamide | Khoảng 4,5% |
| Polyester | Khoảng 0,4% |
| Spandex hoặc elastane | Khoảng 1,3% |
Cùng một nhóm xơ vẫn có thể có giá trị khác nhau theo dạng xơ, sợi, vải, mức độ hoàn tất và tiêu chuẩn áp dụng. Không nên lấy bảng tham khảo thay cho điều khoản kỹ thuật trong đơn hàng.
Cách tính độ hồi ẩm của sợi pha
Đối với xơ pha, cúi pha hoặc sợi pha, độ hồi ẩm quy định có thể được tính theo tỷ lệ khối lượng khô của từng thành phần.
Độ hồi ẩm hỗn hợp = Σ (Tỷ lệ thành phần khô × Độ hồi ẩm quy định của từng thành phần)
Ví dụ, một loại sợi gồm:
- 60% polyester.
- 40% cotton.
Giả sử độ hồi ẩm quy định của polyester là 0,4% và cotton là 8,5%:
Rblend = 0,60 × 0,4% + 0,40 × 8,5%
Rblend = 0,24% + 3,40% = 3,64%
Nếu khối lượng khô của lô sợi là 100 kg, khối lượng quy ước được tính như sau:
Khối lượng quy ước = 100 × (1 + 3,64 ÷ 100) = 103,64 kg
Cách tính này chỉ phù hợp khi tỷ lệ pha được xác định theo khối lượng khô. Nếu tỷ lệ thành phần lấy từ khối lượng ướt, cần quy đổi trước khi tính.
Cách đo hàm lượng ẩm và độ hồi ẩm bằng phương pháp sấy
Phương pháp sấy khô theo khối lượng thường được dùng để kiểm tra xơ, sợi và vải. ASTM D2654 bao gồm các quy trình khác nhau cho hàm lượng ẩm, độ hồi ẩm và vật liệu đã đạt cân bằng ẩm.
Bước 1: Lấy mẫu đại diện
Mẫu cần đại diện cho toàn bộ lô hàng. Không nên chỉ lấy một đoạn sợi hoặc một góc vải có dấu hiệu bất thường để đại diện cho cả lô.
Với cuộn vải, nên lấy mẫu ở các vị trí đã thống nhất. Với sợi hoặc xơ đóng kiện, cần xem xét nhiều đơn vị bao gói nếu lô hàng có độ biến động cao.
Bước 2: Cân khối lượng ban đầu
Cân mẫu ngay sau khi lấy hoặc sau thời gian ổn định đã quy định. Ghi lại khối lượng ban đầu là mw.
Nếu chưa thể cân ngay, mẫu nên được đặt trong túi kín hoặc dụng cụ phù hợp. Để mẫu ngoài không khí quá lâu có thể làm mẫu hút thêm ẩm hoặc mất ẩm.
Bước 3: Sấy mẫu theo phương pháp phù hợp
Đặt mẫu vào tủ sấy và sấy theo tiêu chuẩn áp dụng cho vật liệu. Một số quy trình dùng khoảng 105°C, nhưng không nên mặc định mọi loại xơ, sợi và chất hoàn tất đều dùng cùng một điều kiện.
Len, vật liệu có dầu, vật liệu có chất hoàn tất hoặc vật liệu có thành phần dễ bay hơi có thể cần quy trình riêng. Khi khối lượng giảm không chỉ do nước, kết quả cần được báo cáo là tổn thất chất bay hơi thay vì tự động gọi là hàm lượng ẩm.
Bước 4: Cân đến khối lượng ổn định
Sấy, làm nguội và cân lặp lại cho đến khi chênh lệch giữa hai lần cân liên tiếp nằm trong giới hạn của phương pháp thử. Khối lượng ổn định được ghi là md.
Bước 5: Tính kết quả
Dùng mw và md để tính hai chỉ tiêu:
- Độ hồi ẩm = (mw − md) ÷ md × 100.
- Hàm lượng ẩm = (mw − md) ÷ mw × 100.
Báo cáo nên ghi rõ phương pháp, điều kiện sấy, khối lượng mẫu, số lần cân, trạng thái mẫu và đơn vị kết quả.
Đo bằng máy nhanh có thay thế được phương pháp sấy không?
Máy đo độ ẩm nhanh phù hợp cho kiểm soát tại xưởng và theo dõi xu hướng giữa các lô. Thiết bị giúp phát hiện nhanh mẫu có độ ẩm bất thường.
Tuy nhiên, kết quả phụ thuộc vào loại cảm biến, cách hiệu chuẩn, mật độ vật liệu, màu sắc, chất hoàn tất và hình dạng mẫu. Thiết bị được hiệu chuẩn cho bông chưa chắc cho kết quả tương đương khi đo nylon, polyester hoặc sợi pha.
Trong giao nhận có tranh chấp, nên thống nhất phương pháp trọng tài trước khi kiểm tra. Có thể dùng máy nhanh để sàng lọc, nhưng báo cáo nghiệm thu nên dựa trên phương pháp đã được hai bên chấp nhận.
Độ ẩm ảnh hưởng đến quá trình kéo sợi và chất lượng như thế nào?
Độ ẩm làm thay đổi độ mềm, ma sát, độ linh hoạt và khả năng liên kết của xơ. Vì vậy, nó ảnh hưởng đến cả quá trình gia công và tính chất sợi thành phẩm.
Độ ẩm quá cao
- Tăng nguy cơ biến chất hoặc nấm mốc trong điều kiện lưu kho không phù hợp.
- Làm vật liệu khó mở, khó trộn hoặc khó làm sạch ở một số công đoạn.
- Có thể làm thay đổi lực kéo, độ ma sát và độ ổn định khi chạy máy.
- Làm khối lượng cân thực tế cao hơn khối lượng khô.
Độ ẩm quá thấp
- Làm xơ khô và dễ gãy hơn trong quá trình xử lý cơ học.
- Tăng xơ ngắn, bụi xơ và hiện tượng bay xơ.
- Tăng tĩnh điện, làm sợi khó kiểm soát trên một số thiết bị.
- Có thể làm giảm độ bền, độ đều hoặc khả năng liên kết giữa các xơ.
Không có một mức độ ẩm duy nhất phù hợp cho mọi nhà máy. Mức kiểm soát cần gắn với loại xơ, chi số sợi, cấu trúc máy, tốc độ chạy và điều kiện khí hậu.
Với vải thành phẩm, độ ẩm còn liên quan đến khối lượng giao hàng, tay vải, độ co và kết quả thử sau hoàn tất. Có thể tham khảo thêm quy trình kiểm tra vải trong giai đoạn phát triển.
Những lỗi thường gặp khi tính và đo độ ẩm
- Dùng mẫu số của độ hồi ẩm để báo cáo hàm lượng ẩm.
- Dùng tỷ lệ pha theo khối lượng ướt để tính độ hồi ẩm hỗn hợp.
- Cân mẫu quá lâu sau khi lấy ra khỏi bao gói.
- Sấy mẫu chưa đạt khối lượng ổn định.
- Dùng cùng một nhiệt độ cho mọi vật liệu.
- Không tách nước khỏi các chất bay hơi khác.
- Dùng máy đo nhanh nhưng không kiểm tra lại bằng phương pháp chuẩn.
- Lấy giá trị tham khảo trên mạng thay cho giá trị trong hợp đồng.
Việc kiểm soát màu và hoàn tất cũng có thể ảnh hưởng đến độ ẩm còn lại trong vật liệu. Khi cần đánh giá toàn bộ quá trình, nên kết hợp kiểm tra độ ẩm với quy trình xử lý vải và các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng nhuộm.
Doanh nghiệp nên chốt những gì trước khi nghiệm thu?
Trước khi ký hợp đồng hoặc nhận hàng, bên mua và bên cung ứng nên thống nhất các điểm sau:
- Chỉ tiêu cần báo cáo: độ hồi ẩm hay hàm lượng ẩm.
- Giá trị độ hồi ẩm quy định dùng để tính khối lượng thương mại.
- Phương pháp lấy mẫu và số lượng mẫu.
- Điều kiện bảo quản mẫu trước khi kiểm tra.
- Phương pháp sấy và tiêu chí khối lượng ổn định.
- Nhiệt độ, độ ẩm và thời gian điều hòa mẫu nếu có.
- Dung sai cho phép giữa hai phòng thí nghiệm.
- Cách xử lý khi kết quả đo bằng máy nhanh và phương pháp sấy khác nhau.
Độ hồi ẩm phù hợp không chỉ giúp tính đúng khối lượng. Nó còn giúp nhà máy kiểm soát điều kiện chạy máy, hạn chế sai lệch giữa các lô và giảm tranh chấp trong giao nhận.
Ghi nhớ: độ hồi ẩm lấy khối lượng khô làm mẫu số, còn hàm lượng ẩm lấy khối lượng ban đầu làm mẫu số. Khối lượng quy ước được tính từ khối lượng khô và độ hồi ẩm đã thống nhất. Khi kiểm tra thực tế, cần dùng mẫu đại diện, sấy đến khối lượng ổn định và ghi rõ phương pháp áp dụng.



