Xơ polyester biến tính được tạo ra bằng cách đổi mạch polymer, điều chỉnh cấu tạo xơ hoặc xử lý bề mặt xơ. Tùy công nghệ, xơ có thể giúp vải dẫn ẩm, giảm tích điện hoặc bắt màu với thuốc nhuộm cation.
Ví dụ, với vải thể thao nhanh khô, một nhà cung cấp có thể dùng xơ tiết diện có rãnh. Một cách khác là hoàn tất ưa nước trên vải sau khi dệt. Để so hai mẫu, xem kết quả dẫn ẩm và tốc độ khô của vải đã nhuộm, hoàn tất và giặt theo cùng điều kiện.

Vì sao polyester PET thường cần biến tính?
PET là một loại polyester phổ biến trong dệt may, có vòng benzen và liên kết este trong mạch. Một phần mạch xếp chặt thành vùng kết tinh. Ở 20 °C và độ ẩm tương đối 65%, độ hồi ẩm điển hình của xơ PET khoảng 0,4%.
Độ hồi ẩm tính theo khối lượng xơ khô và phản ánh lượng hơi ẩm xơ giữ lại. Khi mồ hôi đã ở dạng lỏng, nước vẫn có thể đi qua các khe mao dẫn giữa xơ. Dẫn ẩm mô tả nước di chuyển trong vải, còn tốc độ khô cho biết nước thoát khỏi vải nhanh đến đâu.
Trong nhuộm tận trích, một quy trình thường gặp dùng thuốc nhuộm phân tán ở khoảng 130 °C dưới áp suất. Nhiệt giúp thuốc nhuộm khuếch tán vào xơ. Trong môi trường khô, ma sát dễ làm điện tích tích tụ trên vải. Ở một số vải từ xơ ngắn, các xơ còn bám chắc khiến viên xù lưu lại trên bề mặt.
Nhà máy cắt xơ ngắn theo chiều dài quy định rồi kéo thành sợi, dùng riêng hoặc pha với cotton, lanh hay len. Sợi filament gồm một hoặc nhiều xơ liên tục. Xơ polyester biến tính có cả dạng ngắn lẫn dạng liên tục.
Xơ polyester biến tính được tạo ra như thế nào?
Đổi tiết diện để dẫn ẩm hoặc giữ nhiệt
Hình lỗ phun định hình tiết diện khi polymer nóng chảy đi qua. Tiết diện chữ thập hoặc nhiều thùy có thể tạo rãnh dọc xơ, giúp dẫn nước nhờ mao dẫn khi bề mặt đủ thấm ướt. Cách dệt và xử lý hoàn tất cũng ảnh hưởng đến khả năng lan nước trên vải. Ở khâu sản xuất xơ, làm nguội và kéo giãn ảnh hưởng đến hình dạng tiết diện sau khi ra khỏi lỗ phun.
Xơ rỗng có khoang chứa không khí và thường dùng cho lớp bông chần hoặc vật liệu nhồi. Hiệu quả giữ nhiệt còn tùy vào độ dày và độ xốp của lớp vật liệu. Xem thêm cách chọn tiết diện xơ theo yêu cầu dẫn ẩm và giữ nhiệt.
Phối phụ gia trước khi kéo xơ
Nhà sản xuất phối hạt phụ gia đậm đặc với PET trước khi kéo xơ nóng chảy. Một số công thức tạo xơ kháng khuẩn dùng phụ gia chứa bạc. Một số loại titan dioxit hỗ trợ cản tia UV. Bột gốm có thể thay đổi đặc tính bức xạ hồng ngoại xa.
Phụ gia phân tán kém dễ vón hạt và gây đứt filament khi kéo, nên giới hạn hàm lượng thay đổi theo công thức và điều kiện sản xuất. Khi mua xơ polyester biến tính theo công nghệ này, kết quả thử sau giặt cho biết tính năng còn ở mức nào trên mẫu vải.
Kéo xơ hai thành phần
Hai dòng polymer đi qua cùng cụm đầu phun để tạo một xơ. Ở cấu trúc lõi–vỏ, hai thành phần nằm ở các vùng riêng, trong đó một vùng có thể chứa muội than để dẫn điện. Vị trí vùng dẫn và cách bố trí sợi trong vải ảnh hưởng đến khả năng tiêu tán điện tích.
Xơ hai thành phần dạng song song có thể ghép PET với PBT, một loại polyester khác. Chênh lệch độ co khi xử lý nhiệt có thể làm xơ quăn xoắn và tạo độ phồng hoặc độ co giãn. Mỗi dòng polymer cần được kiểm soát riêng khi đi vào đầu phun. Khi dùng cấu trúc này để phát triển vải co giãn, đo cả độ giãn lẫn khả năng hồi phục.
Đồng trùng hợp để nhuộm bằng thuốc nhuộm cation
Nhà sản xuất đưa thêm monomer vào mạch polyester ngay từ khâu tổng hợp. Trong CDP, nhóm sulfonat tạo vị trí liên kết với thuốc nhuộm cation mang điện tích dương. Một số cấp ECDP cho phép nhuộm gần 100 °C ở áp suất thường, với điều kiện cụ thể tùy cấp xơ và hệ thuốc nhuộm.
Nếu đặt sợi pha, duyệt mẫu màu trên đúng thành phần dự kiến. Ghi nhiệt độ và áp suất của mẻ nhuộm thử để nhà nhuộm có cơ sở lặp lại. Kết quả thử thay đổi theo nhiệt độ và loại thuốc nhuộm trong nghiên cứu về khả năng nhuộm và độ bền màu của xơ CDP.
Xử lý bề mặt xơ và hoàn tất trên vải
Biến tính ghép gắn thêm nhóm hóa học lên bề mặt xơ. Plasma có thể tăng độ thấm ướt của polyester, với mức cải thiện thay đổi theo thời gian lưu kho. Xử lý giảm trọng bằng kiềm thủy phân bề mặt PET để tạo tay vải kiểu lụa, sau đó đo riêng mức giảm khối lượng và độ bền.
Khi đã có nền vải, nhà máy có thể thử hoàn tất ưa nước hoặc kháng khuẩn ngay trên mẫu đó. Nếu bắt đầu từ khâu xơ, chi phí còn phụ thuộc vào đầu phun, phụ gia hoặc cấp polymer. Khi so phương án, tính cả chi phí dệt mẫu, nhuộm và thử lại sau giặt để thấy tổng chi phí phát triển.
Chọn chỉ tiêu thử theo tính năng cần mua
Chọn phép thử theo tính năng sẽ công bố và cấp sản phẩm cần duyệt. Với vải có hai tính năng, chẳng hạn dẫn ẩm và kháng khuẩn, mỗi tính năng cần kết quả riêng.
Chỉ tiêu thử cho từng tính năng
| Tính năng | Cách tạo | Kết quả cần xem |
|---|---|---|
| Dẫn ẩm, nhanh khô | Tạo rãnh dọc xơ hoặc hoàn tất ưa nước. | Đo khả năng dẫn ẩm và tốc độ khô trên vải. GB/T 21655.1-2023 và GB/T 21655.2-2019 là hai phương pháp đánh giá khác nhau. |
| Chống tĩnh điện | Đưa sợi dẫn điện vào vải hoặc dùng chất hoàn tất. | Chọn phép đo điện trở hoặc độ suy giảm tĩnh điện theo ứng dụng. Đối chiếu cấp mẫu thử từ sợi đến quần áo. |
| Nhuộm cation | Dùng CDP hoặc ECDP phù hợp. | Duyệt mẫu màu. Ghi điều kiện nhuộm và chỉ tiêu độ bền màu theo yêu cầu. |
| Chậm cháy | Dùng polyester đồng trùng hợp chậm cháy hoặc xử lý hoàn tất. | Đọc kết quả cháy của mẫu sử dụng thực tế. Kiểm tra thêm yêu cầu về giọt nóng chảy khi có quy định. |
| Kháng khuẩn | Phối phụ gia khi kéo xơ hoặc hoàn tất trên vải. | Đọc phương pháp, chủng vi khuẩn và kết quả sau giặt. Hai ví dụ về phép thử là ISO 20743:2021 và GB/T 20944.3-2008. |
| Cản tia UV | Dùng phụ gia phù hợp hoặc điều chỉnh độ che phủ của vải. | Kiểm tra UPF trên đúng kết cấu và màu vải đặt. Có thể dùng GB/T 18830-2009. |
| Giảm xù viên | Chọn cấp xơ ít gây xù viên, điều chỉnh sợi hoặc kết cấu vải. | Duyệt cấp xù viên sau số vòng thử đã chốt. ISO 12945-2:2020 là một lựa chọn. |
| Giữ nhiệt | Dùng xơ rỗng hoặc tạo lớp vật liệu có độ xốp phù hợp. | Đo nhiệt trở của lớp vật liệu. Nếu yêu cầu hồng ngoại xa, đọc riêng kết quả theo GB/T 30127-2013. |
Cảm giác mát khi chạm và tốc độ khô
Với vải mát khi chạm, qmax là mật độ dòng nhiệt cực đại ngay khi hai bề mặt tiếp xúc. Tốc độ khô được đo bằng phép thử riêng. Nếu đơn hàng ghi cả hai yêu cầu, đưa cả hai chỉ tiêu vào phiếu duyệt mẫu.
Bốn điểm cần xác nhận trước khi đặt sợi hoặc vải
- Dạng nguyên liệu. Với xơ ngắn, ghi độ dài cắt, độ mảnh và thành phần. Với sợi dùng trực tiếp để dệt, ghi chi số hoặc độ mảnh, số filament nếu áp dụng và kết cấu vải dự kiến.
- Công đoạn tạo tính năng. Hỏi tính năng đến từ tiết diện, cấp polymer, phụ gia hay công đoạn hoàn tất. Giữ mã nhận diện của từng phương án để đối chiếu khi nhận kết quả.
- Mẫu ghi trong báo cáo. Đối chiếu mã mẫu, kết cấu, màu và công đoạn hoàn tất. Nếu yêu cầu áp dụng cho vải hoặc quần áo, dùng báo cáo của cấp sản phẩm tương ứng.
- Điều kiện giặt và ngưỡng đạt. Chốt số chu kỳ, cách giặt, cách làm khô và kết quả tối thiểu sau giặt. Phòng thử nghiệm có thể áp dụng quy trình giặt và làm khô theo ISO 6330:2021 khi phù hợp.
Ví dụ, khi duyệt hai mẫu vải kháng khuẩn, hãy ghi mã mẫu và kết quả trước giặt ở hai dòng riêng. Dùng cùng phương pháp thử, chủng vi khuẩn và chương trình giặt để so kết quả sau giặt. Nếu hai báo cáo dùng số chu kỳ khác nhau, thử lại theo số chu kỳ quy định cho đơn hàng.
Khi gửi yêu cầu mẫu xơ polyester biến tính, ghi dạng nguyên liệu, thành phần, chi số hoặc độ mảnh nếu đã chốt. Kèm màu, kết cấu vải dự kiến và chỉ tiêu cần đạt sau giặt. Phiếu này là căn cứ để dệt thử và duyệt lô hàng.



